Elektrik sistemlerinin güvenli, düzenli ve uzun ömürlü şekilde çalışabilmesi için tesislerde kullanılan koruma sistemlerinin belirli aralıklarla kontrol edilmesi büyük önem taşır. Özellikle yıldırım ve aşırı gerilim kaynaklı risklerin azaltılması amacıyla kurulan yıldırımlık sistemleri, yapıların ve elektrik tesisatlarının güvenliği açısından önemli bir görev üstlenir. Bir yıldırımlık sisteminin yalnızca kurulmuş olması, sistemin her zaman sorunsuz çalışacağı anlamına gelmez. Zaman içerisinde topraklama bağlantılarında, iletkenlerde, bağlantı noktalarında veya diğer ekipmanlarda meydana gelebilecek değişimler sistemin koruma performansını etkileyebilir. Bu nedenle düzenli ölçüm ve kontrollerin yapılması gerekir.
Yıldırım, kısa sürede çok yüksek miktarda elektrik enerjisinin ortaya çıkmasına neden olan doğal bir olaydır. Bir yapıya doğrudan isabet edebileceği gibi yakın çevrede meydana gelen yıldırım deşarjları da elektrik ve elektronik sistemler üzerinde çeşitli etkiler oluşturabilir. Özellikle fabrikalar, üretim tesisleri, hastaneler, okullar, alışveriş merkezleri, iş merkezleri ve yüksek yapılarda yıldırımdan korunma sistemlerinin doğru şekilde tasarlanması ve kontrol edilmesi daha da önemli hale gelir. Çünkü bu tür yapılarda yalnızca fiziksel yapı değil, aynı zamanda çok sayıda elektrikli ve elektronik ekipman da korunmak durumundadır.
Yıldırımlık sistemlerinin temel amacı, yıldırım akımının güvenli bir şekilde toprağa aktarılmasını sağlamaktır. Bunun gerçekleşebilmesi için sistemin bütün parçalarının birbiriyle uyumlu çalışması gerekir. Yakalama uçları, iniş iletkenleri, bağlantı elemanları ve topraklama sistemi bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Bu parçalardan herhangi birinde meydana gelen problem, yıldırım akımının güvenli şekilde uzaklaştırılmasını zorlaştırabilir. Bu nedenle kontrol işlemlerinin yalnızca gözle yapılan bir incelemeyle sınırlı kalmaması, gerekli ölçümlerin teknik ekipmanlarla gerçekleştirilmesi gerekir.
Bu noktada Yıldırımlık ölçümü önemli bir kontrol aşaması olarak öne çıkar. Ölçüm sırasında sistemin topraklama bağlantıları, iletkenlerin durumu ve bağlantı noktalarının sürekliliği gibi konular değerlendirilir. Ölçüm sonuçları, mevcut sistemin teknik açıdan değerlendirilmesine yardımcı olur. Özellikle uzun yıllardır kullanılan tesislerde periyodik kontrollerin ihmal edilmemesi, zaman içerisinde oluşabilecek sorunların erken fark edilmesini sağlayabilir.
Bir yıldırımlık sisteminin kontrolünde dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar arasında şunlar yer alır:
- Yakalama uçlarının fiziksel durumunun kontrol edilmesi.
- İniş iletkenlerinde kopukluk veya hasar olup olmadığının incelenmesi.
- Bağlantı noktalarının sağlamlığının değerlendirilmesi.
- Topraklama sisteminin ölçümünün yapılması.
- Korozyon ve mekanik deformasyonların kontrol edilmesi.
- Sistem ile bina içerisindeki diğer elektriksel koruma düzeneklerinin uyumunun incelenmesi.
- Yapılan ölçümlerin teknik olarak kayıt altına alınması.
Topraklama, yıldırımdan korunma sisteminin en önemli unsurlarından biridir. Yıldırım akımının güvenli biçimde toprağa aktarılabilmesi için topraklama sisteminin uygun özelliklere sahip olması gerekir. Topraklama elektrotlarında zaman içerisinde korozyon meydana gelebilir, bağlantılar gevşeyebilir veya çevresel koşullar nedeniyle sistemin elektriksel özellikleri değişebilir. Bu nedenle yalnızca sistemin ilk kurulduğu tarihte yapılan ölçüm yeterli kabul edilmemelidir. Periyodik kontroller, sistemin güncel durumunun anlaşılması açısından önem taşır.
Ölçüm işlemlerinin ardından elde edilen değerlerin teknik bilgilerle birlikte değerlendirilmesi gerekir. Çünkü tek başına bir ölçüm değeri, sistemin bütününü açıklamayabilir. Yapının özellikleri, mevcut elektrik tesisatı, topraklama düzeni, yıldırımdan korunma sistemi ve kullanılan ekipmanlar birlikte ele alınmalıdır. Bu değerlendirme sonucunda sistemin mevcut durumu daha doğru biçimde ortaya konabilir.
Yapılan kontrollerin belgelenmesi de en az ölçüm kadar önemlidir. Teknik ölçümlerin kayıt altına alınması, tesisin geçmiş ve güncel durumunun karşılaştırılmasına yardımcı olur. Bu kapsamda hazırlanan Yıldırımlık raporu, gerçekleştirilen kontrollerin ve ölçümlerin belgelenmesini sağlayan önemli bir dokümandır. Raporda ölçümün yapıldığı tesis, kontrol edilen sistemler, ölçüm sonuçları ve teknik değerlendirmeler gibi bilgilere yer verilebilir. Böylece ilerleyen dönemlerde yapılacak kontroller için de karşılaştırılabilir bir kayıt oluşturulur.
Raporlama sürecinin düzenli yapılması özellikle büyük ve çok sayıda elektrik sistemine sahip tesislerde daha fazla önem kazanır. Fabrikalarda üretimin devamlılığı, hastanelerde kritik cihazların çalışması, iş merkezlerinde elektronik sistemlerin güvenliği ve toplu konutlarda ortak elektrik altyapısının sorunsuz çalışması için elektrik tesislerinin genel durumu takip edilmelidir. Yıldırımdan korunma sistemleri de bu bütünün önemli bir parçasıdır.
Elektrik tesisatının genel güvenliği değerlendirilirken yalnızca yıldırımdan korunma sistemi üzerinde durmak yeterli değildir. Ana dağıtım panoları, tali panolar, kablolar, sigorta ve koruma elemanları, kaçak akım koruma düzenekleri, topraklama bağlantıları ve diğer elektriksel ekipmanların da uygunluğu değerlendirilmelidir. Özellikle işletmelerde elektrik tesisatının zaman içerisinde genişletilmesi veya değiştirilmesi, ilk projede bulunmayan yeni yüklerin sisteme dahil edilmesine neden olabilir. Bu değişikliklerin tesisatın genel yapısına etkisinin kontrol edilmesi gerekir.
Bu kapsamda hazırlanan Elektrik tesisat uygunluk raporu, elektrik tesisatının mevcut durumunun teknik açıdan değerlendirilmesine yardımcı olur. Böyle bir değerlendirme, tesisatta bulunan olası eksikliklerin belirlenmesi ve elektrik sistemlerinin daha güvenli şekilde işletilmesi açısından önemlidir. Özellikle işletme kapasitesi yüksek olan tesislerde düzenli kontrollerin yapılması, elektrik kaynaklı risklerin yönetilmesine katkı sağlar.
Elektrik tesisatı ve yıldırımdan korunma sistemleri değerlendirilirken bazı temel noktaların birlikte ele alınması gerekir. Bunları genel olarak şu şekilde sıralamak mümkündür:
- Tesisin mevcut elektrik projesinin incelenmesi.
- Topraklama sisteminin teknik durumunun değerlendirilmesi.
- Yıldırımdan korunma sisteminin kontrol edilmesi.
- Elektrik panolarının ve koruma elemanlarının incelenmesi.
- Ölçüm sonuçlarının kayıt altına alınması.
- Tespit edilen durumların teknik raporlarla belgelenmesi.
- Periyodik kontrol tarihlerinin takip edilmesi.
Düzenli bakım ve ölçüm, yalnızca olası bir arıza meydana geldikten sonra yapılacak müdahaleye göre daha sağlıklı bir yaklaşım sunar. Elektrik sistemlerinde küçük görünen bir bağlantı problemi zaman içerisinde daha büyük bir güvenlik sorununa dönüşebilir. Benzer şekilde yıldırımdan korunma sistemindeki bir bağlantı noktasında meydana gelen gevşeme veya korozyon, sistemin beklenen performansı göstermesini engelleyebilir. Bu nedenle kontrollerin uzman kişiler tarafından, uygun ölçüm cihazları ve teknik yöntemler kullanılarak gerçekleştirilmesi gerekir.
Tesis sahipleri ve işletme yöneticileri açısından raporlama ayrıca önemli bir takip imkanı sağlar. Önceki ölçüm sonuçlarıyla yeni sonuçların karşılaştırılması sayesinde sistemin zaman içerisindeki değişimi görülebilir. Böylece bakım veya yenileme gerektiren noktalar daha kolay belirlenebilir. Özellikle büyük tesislerde çok sayıda elektrik sisteminin bulunması nedeniyle düzenli kayıt tutulması, teknik yönetimin daha sistematik ilerlemesine yardımcı olur.
Bu tür çalışmaların profesyonel bir anlayışla yürütülmesi, ölçüm sonucunun doğru yorumlanması açısından da önemlidir. İstanbul merkezli Alteksan Mühendislik İnşaat Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi, sektördeki deneyimini günümüz teknolojilerindeki yeni çözümlerle bir araya getirerek elektrik mühendisliği alanında hizmet sunmaktadır. Firma, uzman kadrosu ve teknik donanımıyla farklı büyüklükteki tesislerin ihtiyaçlarına yönelik çözümler geliştirmeyi amaçlamaktadır.
Alteksan tarafından sunulan hizmetler yalnızca ölçüm ve raporlama çalışmalarıyla sınırlı değildir. Yüksek gerilim nakil hatları, trafo merkezleri, beton köşkler, jeneratör sistemleri, iç tesisat, elektrik projeleri, topraklama tesisatı, paratoner tesisatı, sorumlu mühendislik, danışmanlık ve yüksek gerilim işletmenliği gibi farklı alanlarda da çalışmalar yürütülmektedir. Fabrika, bina, toplu konut, hastane, okul, iş merkezi ve alışveriş merkezi gibi çeşitli yapılarda A.G, Y.G ve zayıf akım sistemlerinin projelendirilmesi ve anahtar teslimi uygulamaları gerçekleştirilmiştir.
Alteksan yaklaşımında mühendislik hizmetlerinin yalnızca teknik bir uygulamadan ibaret olmadığı düşüncesi öne çıkmaktadır. Elektrik enerjisinin daha sağlıklı ve düzenli şekilde kullanılması, üretim süreçlerinin daha verimli ilerlemesine katkı sağlayabilir. Elektrik sistemlerinin doğru projelendirilmesi ve düzenli olarak kontrol edilmesi, işletmelerin zaman kayıplarını azaltmasına ve mevcut altyapılarını daha bilinçli şekilde yönetmesine yardımcı olabilir.
